كارشناسی محصولات ميناكارى

كارشناسی محصولات ميناكارى

میناکاری هنر تزیین فلزات با مواد رنگین مات یا شفاف با مدد گرفتن

از آتش است. این هنر شامل فعل و انفعالات پیچیده شیمیایی

است و یک هنر آزمایشگاهی محسوب می‌شود و در حقیقت شيئ

است که از ترکیب اکسید فلزات با برخی نمک‌ها در اثر حرارت تزیین

یافته است. نکات ذیل در مورد کلیه اشیاء میناکاری شده قابل اجرا است.

تعاریف و اصطلاحات

۱. میناکاری:

کلیه مصنوعات فلزی از جنس طلا، نقره، مس، برنج و برنز که به وسیله

لعاب سفید و یا رنگی پوشیده شده با رنگ‌های مختلف خطوط و نقوشی

توسط حرارت بر روی آن ایجاد شده باشد، در زمره محصولات میناکاری شده قرار دارد.

۲. مینای زمینه برجسته:

روشی در میناکاری است به این صورت که نقوش و خطوط مورد نظر را

بر روی شئ حک کرده و سپس شکاف‌هایی را که به این نحو ایجاد می‌شود

با لعاب‌های رنگی پر کرده و در کوره با حرارت کافی قرار می‌دهند.

۳. مینای حجره‌ای یا خانه‌بندی:

روش دیگری در میناکاری است. در این روش ابتدا مفتول‌های ظریفی

را مطابق نقش مورد نظر بر روی فلز زیر ساخت لحیم می‌کنند به این ترتیب

سطح شئ مورد نظر به تعدادی حجره تقسیم می‌شود سپس خانه‌های

ایجاد شده را با لعاب بی‌رنگ می‌پوشانند و آن را در کوره قرار می‌دهند.

به این ترتیب مفتول‌ها در اثر حرارت دیدن اکسید شده و تیره رنگ می‌شود.

بعد شئ را سمباده زده و با لعاب شفاف می‌پوشانند. در مرحله بعد خانه‌ها

را مطابق طرح با رنگ‌های مختلف پر می‌کنند و در کوره قرار می‌دهند.

۴. مینای نقاشی:

در این روش به عنوان زیر ساخت بیشتر از مس استفاده می‌شود.

ابتدا سطح زیر ساخت را با لعاب سفید به ضخامت دلخواه می‌پوشانند

سپس طرح را با رنگ‌های مورد نظر توسط قلم‌مو نقاشی می‌کنند.

۵. سفیدکاری:

پوشاندن سطح شئ با لعاب سفید و غلیظ تا رسیدن به ضخامت مطلوب

توسط حرارت را سفیدکاری گویند.

۶. قلم‌گیری:

محاط کردن دور تا دور نقوش به وسیله رنگ‌های تیره و یا طلایی را قلم‌گیری گویند.

بشقاب میناکاری
بشقاب میناکاری

ویژگی‌های مواد اولیه

در ادامه به ویژگی های مواد اولیه می پردازیم.

١. زیر ساخت

معمولا جهت تهیه زیر ساخت مینا می‌بایست از فلزات خالص و یا آلیاژ فلزات

با ترکیب درصد دقیق استفاده کرد. در صورت وجود ناخالصی هنگام حرارت دادن

تاول‌هایی در سطح زیر ساخت ظاهر می‌شود. حداقل ضخامت فلز در تهیه

زیر ساخت ۸/۰ میلیمتر است زیرا سبب ازدیاد مقاومت زیرساخت در

مقابل انواع فشارهای کششی و خمشی شده و در نتیجه از ترک خوردن

و پوسته شدن لعاب و تغییر شکل در اثر حرارت جلوگیری می‌شود.

همچنین سطح مورد نظر می‌بایست صاف و یکنواخت باشد. فلزات

و آلیاژهایی که در ساخت مینا بیشتر استفاده می‌شود،

عبارتند از: مس، طلا، نقره، برنج و برنز.

مس مینا کاری شده ساخت: اصفهان

مس:

در تهیه مینا باید از مس با درصد خلوص بالا استفاده کرد و استفاده از

ورق و یا شمش مس حاصل از ذوب قطعات مستعمل مجاز نیست.

ضخامت مناسب جهت تهیه زیرساخت حداقل ۸/۰ میلیمتر است.

طلا:

ضخامت زیرساخت و عیار طلای مصرفی در تهیه اشیاء مینایی با نظر سازنده تعیین می‌شود.

نقره:

نقره مورد استفاده حداقل باید دارای عیار ۸۴ باشد. حداقل ضخامت

زیر ساخت ۸/۰ میلیمتر است که بسته به نظر سازنده ممکن است تغییر کند.

برنج:

برنج مصرفی همانند مس نباید از ذوب قطعات مستعمل به دست آمده

باشد، همچنین باید از ترکیب مس و روی از نوع مرغوب با ترکیب درصد

دقیق استفاده شود. وجود ناخالصی در برنج مصرفی هنگام حرارت دادن

سبب ایجاد تاول بر سطح زیرساخت شده و از ارزش کار می‌کاهد.

حداقل ضخامت مناسب جهت زیرساخت ۸/۰ میلیمتر است.

برنز:

در ایران از این آلیاژ به ندرت استفاده می‌شود و می‌بایست شرایط ذکر شده جهت برنج را دارا باشد.

٢. لعاب

لازمه ایجاد نقوش مینایی بر روی فلز به وجود آوردن سطح مناسبی است

که توسط لعاب ایجاد می‌شود. معمولا لعاب مورد استفاده،

لعاب سفید رنگ است ولیکن بسته به نوع طرح، ممکن است از

لعاب‌های رنگی نیز استفاده شود. لعاب مینا در اثر حرارت

(حداکثر ۷۰۰ درجه سانتیگراد) سخت و شیشه‌ای می‌شود.

لعاب مورد استفاده هنرمندان میناساز از دو منبع اصلی تولیدات

کارخانجات خارجی و تولیدات کارخانه‌های داخلی به صورت آماده تأمین می‌شود.

ترکیب احتمالی لعاب مینا مخلوطی از سنگ چخماق، سیلیس،

سرب و قلع است در صورتی که به این مواد اکسید قلع اضافه شود لعاب کدر می‌شود.

٣. رنگ

رنگ‌های مورد مصرف در مینا اکثرا از ترکیب اکسید فلزات با انواع

مشخصی از نمک‌ها به دست می‌آید. در گذشته از رنگ‌های گیاهی

و معدنی استفاده می‌شده است ولی امروزه اکثرا از رنگ‌های شیمیایی

آماده استفاده می‌شود. آنچه در مورد رنگ‌های انتخابی حائز اهمیت است

این نکته است که شدت رنگ بستگی مستقیم با درجه حرارت و طول زمان حرارت دادن دارد.

ویژگی‌های ابزار کار

کوره:

یکی از مهم‌ترین لوازمی که در تهیه محصولات مینا لازم است

کوره است. جهت پخت محصولات مینا سه نوع کوره وجود دارد:

کوره نفتی، کوره برقی و کوره گازی که هم‌اکنون بیشتر از کوره گازی استفاده می‌شود.

ویژگی‌های ساخت

برای ساخت یک اثر خوب میناکاری شده به ویژگی هایی نیاز است که در ادامه به تک تک آنها می پردازیم.

۱. تهیه زیر ساخت

معمولا به دو روش خم کاری و چکش کاری تهیه می‌شود.

روش خم کاری:

در این روش قالب مخصوص بشقاب، گلدان و یا هر شئ دیگر مورد نظر را

به دستگاه تراش متصل کرده و ورقه فلز مورد نظر را بین قالب و گیره

دستگاه قرار می‌دهند. در حین چرخیدن ورقه به وسیله میله‌ای که

سر آن را کاملا گرد است، با فشار، ورقه را بر روی قالب خم می‌کنند.

روش چکش کاری:

در این روش بدون استفاده از قالب و با استفاده از انواع چکش،

میل قلوه، انبر و سندان اشیاء را به اشکال مورد نظر تهیه می‌کنند و پس از

هر بار عمل چکش کاری قطعه را در آتش قرار می‌دهند و مجددا آن را

چکش کاری می‌کنند تا کاملا به شکل مورد نظر درآید.

۲٫ برداشت آلودگی‌های مختلف از سطح زیرساخت

سطح فلز برای بهتر چسبیدن لعاب مینا باید کاملا تمیز باشد،

در صورتی که حتی اثر انگشت هنرمند بر روی ساخت باقی بماند، چربی آن مانع

از ارتباط مستقیم لعاب با بدنه شده و در سطح لعاب بریدگی به وجود می‌آید.

به این منظور از روش‌های مختلفی استفاده می‌شود:

شئ را درون مخزن شیشه‌ای متناسب با ابعاد آن حاوی نمک طعام و سرکه

فرو می‌برند و یا بر روی شی مورد نظر مستقیم سرکه ریخته و سپس نمک

بر روی کلیه سطوح آن می‌پاشند و توسط برس سیمی لکه‌ها را پاک می‌کنند.

استفاده از جوهر گوگرد (اسید سولفوریک):

در این روش شئ را درون محلول گرم اسید سولفوریک رقیق غوطه‌ور

کرده و در صورتی که شئ بیش از حد دارای لکه باشد آن را درون اسید سولفوریک

غلیظ قرار می‌دهند و توسط برس سیمی آن را تمیز می‌کنند.

سپس با آب شئ را شستشو می‌دهند تا کاملا از اسید پاک شود.

استفاده از صابون، الياف فلزی، سمباده و آب نمک:

در پایان تمام مراحل شئ پاک شده را با آب تمیز می‌شویند و توسط

خاک اره آن را خشک می‌کنند. سپس قبل از لعاب کاری توسط هوای

فشرده کمپرسور آن را از هر گونه گرد و غبار پاک می‌کنند.

۳. آماده سازی لعاب

پودر لعاب به جهت غیر محلول بودن و وزن حجمی زیاد به تنهایی نمی‌تواند

مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین جهت معلق کردن ذرات لعاب در آب

و چسبندگی بیشتر آن از غلظت دهنده‌های طبیعی مانند «به دانه»

استفاده می‌کنند. ابتدا «به دانه» را می‌جوشانند تا لعاب آن به دست آید،

سپس آن را به نسبت ۱ به ۱۰ با پودر لعاب مخلوط می‌کنند.

۴. لعاب کاری

لعاب کاری به دو روش انجام می‌گیرد:

روش اسپری به وسیله پیستوله:

در این روش لعاب به وسیله پیستوله در اتاقک کوچکی که به آن اتاقک

اسپری گفته می‌شود بر روی زیر ساخت پاشیده می‌شود. این اتاقک

می‌بایست به سیستم تهویه مناسب مجهز باشد تا اسپری کننده از ذرات

معلق لعاب در هوا که سمی و خطرناک است در امان بماند. در این

روش مقداری از لعاب به هدر می‌رود.

روش دستی یا غرقاب:

در این روش لعاب را بر روی قطعه می‌ریزند تا تمام سطح آن را بپوشاند

این روش به لحاظ جلوگیری از هدر رفتن لعاب و معلق نشدن ذرات آن در هوا

از نظر اقتصادی و از نظر بهداشتی ارجح است.

پس از لعاب کاری، اشیاء لعاب زده شده را می‌بایست در فضایی دور از

هر گونه گرد و غبار در کنار کوره و یا در گرمخانه قرار داده و حتما قبل از

قرار دادن شئ در کوره مجددا توسط هوای فشرده غبار روبی کرد.

۵. پخت لعاب

پس از خشک شدن کامل لعاب و برطرف کردن هر گونه گرد و غبار از روی آن،

مرحله پخت آغاز می‌شود.

برای پخت لعاب، حرارت کوره می‌بایست در حدود ۹۰۰ درجه سانتیگراد باشد.

فرآیند پخت لعاب بیش از ۲ تا ۳ دقیقه به طول می‌انجامد و زمانی که سرخی

مناسب قطعه و لعاب توسط استادکار تشخیص داده و از پخت کامل لعاب

اطمینان حاصل شد، شئ را از کوره خارج کرده و در کنار کوره قرار می‌دهند

تا به تدریج سرد شود. صنعتگران سنتی از دماسنج استفاده نمی‌کنند

و فقط به تجربیات و شواهد بسنده می‌کنند. در این زمان رنگ لعاب

به رنگ زرد نخودی متمایل است و با از دست دادن حرارت به تدریج رنگ

آن به سفیدی می‌گراید.

یادآوری ۱: در صورتی که کوره به اندازه لازم گرم نشده باشد لعاب حاصله مات

و زبر خواهد شد همچنین حرارت بیش از حد کوره موجب سوزنی شدن

سطح لعاب می‌شود.

یادآوری ۲: جهت پوشش کامل یک فلز به طور معمول سه بار مراحل لعاب کاری

و پخت صورت می‌گیرد.

یادآوری ۳: حرارت کوره در بار سوم لعاب کاری، کمتر از دفعات قبل است.

۶. آماده سازی رنگ

رنگ‌های مورد استفاده برای نقاشی بر روی زمینه مینا به رنگ‌های نسوز

معروف است و عمدتا از پودر اکسید فلزات تشکیل شده است. در قدیم

استادکاران میناساز خود این رنگ‌ها را تهیه می‌کردند. ولی امروزه از پودرهای

رنگ آماده وارداتی استفاده می‌شود.

جهت آماده کردن این رنگ‌ها برای نقاشی روی اشیاء مینایی می‌بایست،

ابتدا محلول صمغ عربی در آب را با گلیسیرین به نسبت ۱ به ۲ مخلوط کرده

و پس از قرار دادن پودر رنگ مورد نظر بر روی شیشه و چكاندن چند قطره از

مخلوط فوق توسط کاردک رنگ را آماده کرده و مانند رنگ‌های آبرنگ از آن

استفاده می‌کنند. در واقع مخلوط محلول صمغ عربی و گلیسیرین عمل حلال رنگ

را انجام می‌دهد.

در صورت خشک شدن باقی مانده رنگ، با چکاندن چند قطره از مخلوط

صمغ عربی و گلیسیرین مجددا آن را برای نقاشی آماده می‌کنند.

پودر رنگ را می‌توان با جوهر کاج و یا جوهر اسطوخودوس آمیخته و

آماده نقاشی کرد در این صورت باید به شیوه رنگ روغن عمل کرد.

۷. انتقال طرح بر روی لعاب

ابتدا هنرمند مینا ساز طرح مورد نظر خود که معمولا برگرفته از نقوش اسلیمی

و ختایی، گل و مرغ، شکارگاه و صورت سازی است را بر روی کاغذ آورده و

سپس کاغذ را «سوزن کاری» یا «سمباده کاری» می‌کنند. به این صورت که

خطوط طرح را نزدیک به هم سوراخ سوراخ می‌کند. سپس با خاکستر یا دوده طرح

را بر روی قطعه لعابی پیاده می‌کنند.

۸. نقاشی

نقاشی را می‌توان با قلم‌گیری آغاز کرد و ابتدا خطوط اصلی طرح را قلم‌گیری

کرد و سپس قسمت‌های مختلف را رنگ‌آمیزی کرد. همچنین می‌توان ابتدا طرح را

رنگ‌آمیزی کرد و سپس دور آن را قلم‌گیری کرد.

ذکر این نکته ضروری است که در رنگ‌های مینایی، رنگ سفید وجود ندارد

و اگر استفاده از این رنگ ضروری باشد هنرمند با مهارت از سفیدی لعاب زمینه

استفاده می‌کند و یا پس از نقاشی با قلم نوک تیزی رنگ را از روی زمینه بر می‌دارد

تا رنگ سفید لعاب ظاهر شود. چنانچه در طرح مورد نظر رنگ طلایی وجود

داشته باشد در همین مرحله باید با آب طلا نقاشی را تکمیل کرد.

یادآوری: در هنگام نقاشی بر روی مینا، زیاد شدن رنگ موجب شُره و خرابی

کار در مرحله حرارت دادن می‌شود. اگر رنگ در نقطه‌ای بیش از حد لازم باشد

می‌بایست قبل از پخت، اضافی آن را برداشت.

۹. پخت نقاشی

پس از آن که نقاشی بر روی لعاب پایان یافت باید مجددا قطعه را در

کوره حرارت داد. این بار حرارت کوره می‌بایست بین ۶۰۰ تا ۷۵۰ درجه سانتیگراد

باشد. در صورتی که جهت رنگ‌آمیزی از طلا استفاده شود، باید فرآیند پخت

در حرارت حداکثر ۴۵۰ درجه سانتیگراد صورت گیرد، زیرا در دمای بالاتر

طلا از بین خواهد رفت.

یادآوری ۱: در مرحله نقاشی در صورتی که روغن‌هایی نظیر گلیسیرین یا

اسطوخودوس و یا روغن‌های مشابه جهت آماده سازی رنگ استفاده شود

باید قبل از قرار دادن شئ در کوره، آن را با گذاردن بر روی اجاق برقی و

یا شعله ملایم (چراغ الکلی) و یا با نزدیک کردن قطعه به کوره، روغن آن

را به صورت دود خارج کرد و از بین برد، زیرا در غیر این صورت ممکن است

که در سطح مینا منافذی بر اثر جوشش این روغن‌ها به وجود آید و سطح مینا

آبله گون شود.

یادآوری ۲: حرارت دادن مینا مخصوصا در مرحله پخت نقاشی باید با

دقت صورت پذیرد. چنانچه حرارت کوره یا زمان آن بیشتر از حد لزوم

باشد سبب جاری شدن رنگ یا نفوذ آن به داخل لعاب اولیه مینا می‌شود.

همچنین اگر دما و زمان کمتر از حد باشد رنگ به خوبی پخته نمی‌شود

و پس از پخت به راحتی از روی لعاب پاک شده و یا به حالت کدر در می‌آید.

۱۰. مرحله نهایی

پس از پایان کار پخت نقاشی مینا روی آن را با لعاب شفاف با ضخامت

بسیار کم می‌پوشانند و مجددا می‌پزند.

۱۱. تکمیل کاری

لعاب، لبه دهانه و پایه اشياء مینایی مانند گلدان، بشقاب و ظروف

مختلف را کاملا نمی‌پوشاند و ظاهری ناخوش آیند به آن می‌دهد

برای رفع این نقیصه می‌بایست از زه‌های برنجی یا نقره‌ای استفاده کرد

به این ترتیب که ابتدا مفتول برنج یا نقره را به وسیله دستگاه نورد به

صورت نواری با پهنای ۲ میلیمتر در آورده سپس از سوراخ مخروطی

شکل عبور داده تا به شکل ناودان در آید. سپس به وسیله آن لبه اشیاء

مینایی را پوشانده و با لحیم نقره جوش داد.

یادآوری: برای تمیز کردن اشیاء مینایی می‌توان از آب گرم و صابون استفاده کرد.

نکاتی که در کارشناسی آثار مینایی باید مد نظر قرار گیرد:

۱. جهت تهیه زیر ساخت استفاده از فلز یا آلیاژ ناخالص ممنوع است.

۲. حتی‌الامکان زیر ساخت یک تکه انتخاب شود.

٣. زیر ساخت نباید دارای لبه تیز و برنده و زوائد اضافی باشد.

۴. در صورتی که قطعاتی به زیر ساخت توسط لحیم کاری متصل شده باشد،

باید لحیم کاری در آن قسمت به صورتی باشد که قسمت‌های جانبی کاملا

به قسمت اصلی متصل شده باشد.

۵. ابعاد قطعات الحاقی باید به صورتی باشد که پس از لحیم کاری

قسمت زائد و اضافی وجود نداشته باشد.

۶. در صورتی که جنس فلز زیر ساخت طلا یا نقره باشد جهت

لحیم کاری باید حتما از این دو فلز استفاده شود.

۷. زیر ساخت از سطح اتکای مناسبی برخوردار باشد.

۸. سطح لعاب باید فاقد پریدگی، ترک، پوسته، سوراخ‌های سوزنی،

جوش زدگی، حباب، زبری و نقاط برجسته باشد.

۹. سطح مینا باید از جلا و درخشندگی کافی برخوردار باشد.

۱۰. ضخامت رنگ به کار رفته در نقاشی و تزیین مینا باید در کل سطوح یکنواخت باشد.

۱۱. رنگ‌های به کار رفته در نقاشی، در هم تداخل نداشته باشد.

۱۲. طرح انتخابی باید از اصالت ایرانی برخوردار باشد.

۱۳. ثبت نام هنرمند، تاریخ و محل ساخت در گوشه‌ای از کار ضروری است.

یادآوری: هماهنگی رنگ‌های به کار رفته و اجرای خوب و دقیق

طرح سبب افزایش ارزش کار می‌شود.

کاسه و بشقاب میناکاری
کاسه و بشقاب میناکاری

بسته‌بندی و نشانه گذاری

بسته بندی:

به منظور جلوگیری از شکستگی و تغییر شکل دادن اشیاء مینایی

باید یکایک آثار به وسیله پوشال یا اسفنج پوشانده و در مقوای قشنگی

آن را بسته‌بندی کرد. برای جلوگیری از نفوذ رطوبت لازم است تمام بسته

را با پوششی نظیر کاغذ مومی یا کیسه پلاستیکی پوشاند و در جعبه‌های

مقوایی یا چوبی بسته‌بندی کرد.

نشانه گذاری:

جهت صادرات در روی هر بسته مینا باید موارد زیر درج شود:

نام و یا نشان تجاری:

صادر کننده به صورت خوانا به زبان انگلیسی و یا زبان کشور خریدار.

عبارت «ساخت ایران» – «فرآورده صنایع دستی»

عبارت «شکستنی است».


كارشناسی محصولات ميناكارى
دیپلمات ایران
منبع : هنریاب

پیام بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code